Uitgelicht werk

Het werk van Jan Frearks van der Bij is verrassend divers, boeiend en kleurrijk. Hij richtte zich op een veelheid aan onderwerpen en gebruikte verschillende materiaaltechnieken. Zijn sterke passie en voortdurende ontwikkeling en vernieuwing van stijl leverden zo’n veelzijdig en boeiend scala aan kunstwerken op, dat het bieden van een totaaloverzicht praktisch ondoenlijk is. Met diverse eerdere exposities en door vele verkopen heeft een groot deel van zijn werk de weg naar het publiek gevonden. Zeker niet minder interessant en verrassend zijn de vele nooit eerder vertoonde werken. Daarom tonen wij u hier onder het motto ‘ Ek Jan Frearks van der Bij!’  graag periodiek enkele van zijn fraaie, veelal onbekende kunstwerken.

It wurk fan Jan Frearks van der Bij is in ferrassend boeiend en kleurich ferskaat. Hy tekene en skildere in grut tal oan ûnderwerpen en  brûkte ferskillende materiaaltechniken. Syn grutte passy en oanhâldende ûntwikkeling en fernijing fan styl leveren sa’n grut ferskaat oan nijsgjirrige keunstwurken op, dat it jaan fan in totaal oersjoch eins gjin dwaan is. Troch eardere eksposysjes en omdat in soad fan syn wurk ferkocht is, is syn keunst rûnom bekend en ferneamd rekke . Net minder nijsgjirrich en ferrassend lykwols binne in grut tal net earder fertoande wurken. Sadwaande litte wy jimme hjir ûnder it motto ‘ Ek Jan Frearks van der Bij!’ graach perioadyk in tal fan dy moaie en meast noch net ûntdutsen wurken sjen.

Mozaïken in beeld!

In de 60er en 70er jaren ontwierp en maakte Jan Frearks van der Bij, mijn vader, verspreid over Fryslân zeker zo’n twintig grote en unieke wandmozaïeken. Meestal op kerk- en schoolgebouwen. Ze zijn niet te missen! Althans voor zover die gebouwen inmiddels niet verdwenen zijn. Door sloop of verbouw van gebouwen resteert vijftig jaar later amper de helft van zijn mozaïeken. Het past daarom uitstekend dat wij eind 2022 als stichtingsbestuur samen met uitgever Wijdemeer een fraai boek over ‘100 jaar Jan Frearks van der Bij’ gaan presenteren. Zijn mozaïeken mogen daarin natuurlijk niet ontbreken. Dus ben ik samen met mijn vriend en fotograaf Hedzer Kooistra bij de nog bestaande mozaïken langs geweest. Het mozaïek ‘De wonderbaarlijke spijziging’ aan de Splitting in Drachten is gemaakt eind jaren zeventig. Ik herinner mij nog goed dat mijn vader dit thuis, in de Folgeren, maakte en dat ik als jongen hem daarbij soms hielp. Bij het aanbrengen op de wand was zijn zwager en stukadoor Lieuwe Steendam zijn vaste assistent. Een zenuwslopende klus! Daarom bijzonder om ruim 45 jaar later weer even in actie te komen voor een impressie van dit fraaie mozaïek van mijn vader.

Ulke van der Bij

Mozaïken yn byld!

Yn de 60er en 70er jierren ûntwurp en makke Jan Frearks van der Bij, ús heit, rûnom yn Fryslân wol sa’ n tweintich mânske en unike wandmozaïken. Meast op tsjerke- en skoalgebouwen. Dy binne net te missen! As alteast sokke gebouwen net ferdwine. Fanwege it slopen of ferbouwen fan gebouwen is der fyftich jier letter amper noch in lytse helte fan syn mozaïken oer. No treft it dat wy  as stichtingsbestjoer yn ’e mande mei útjouwer Wijdemeer ein dit jier in nijsgjirrich boek oer ‘ 100 jier Jan Frearks van der Bij’ presintearje sille. Syn mozaïken meie dêryn fansels net ûntbrekke. Sadwaande bin ik mei myn freon en fotograaf Hedzer Kooistra de noch besteande mozaïken bylâns west. It mozayk ‘De wûnderbaarlike spiziging’ oan de Splitting yn Drachten is ein 70er jierren makke. It heucht my noch skoan dat ús heit it thús, yn de Folgeren, klear makke en dat ik as jonge bytiden wol mei holpen haw. By it oanbringen op de wand wie syn sweager en stukadoar Lieuwe Steendam syn fêste assistint. In pokkeput! Dêrom in aardichheid om goed 45 jier letter wer efkes warber te wêzen foar in moai filmke fan dit skoandere mozayk fan ús heit.

Ulke van der Bij

De keuze van.. Wieger

In de rubriek ‘De keuze van…’ lichten we iedere maand een ander werk van Jan Frearks van der Bij uit. De bestuursleden van Stichting Jan Frearks van der Bij is gevraagd welk werk van de kunstenaar favoriet is en waarom. Secretaris van de stichting, Wieger Vlietstra bijt deze keer het spits af. Hij kiest voor het werk ‘Emmaüsgangers’ en vertelt hieronder hoe het 50 jaar geleden enorme indruk op hem heeft gemaakt.

“Toen ik de vraag kreeg wat mijn favoriet is in het werk van Jan Frearks van der Bij hoefde ik niet lang na te denken. Eind jaren 60 kreeg ik verkering met Metsje, de dochter van Jan Frearks van der Bij, nu al meer dan 50 jaar mijn lieve vrouw. Zoals dat toen ging brak al snel het moment aan dat ik bij haar thuis werd verwacht voor ‘op sicht’.

De eerste aanblik van haar thuis was al fenomenaal, ze woonde in een prachtige woonboerderij. Via de gang naar de keuken, en op de tegenoverliggende muur van die keuken hing een schilderij dat een geweldige indruk op me maakte: de Emmaüsgangers.

Van huis uit – goed gereformeerd – was er weinig gevoel voor kunst. Ik kende de plaatjes van een enkel werk van Rembrandt, maar daar hield het wel mee op. Maar wat ik hier zag was een explosie van kleur en dat van een Bijbels onderwerp. Neergezet met forse halen van kwast en paletmes en met een geweldige en naar mijn gevoel, diep religieuze uitdrukking. Hoe het bestond dat iemand dit kon maken? Bjusterbaarlik!

Vele jaren kon ik met regelmaat dit olieverfschilderij bewonderen. Een tiental jaren terug kwam het moment dat mijn schoonvader met warme hand zijn kinderen werk toedeelde. Min of meer via een verloting kwam de ‘Emmaüsgangers’ bij Metsje en mij terecht. Zo rond Pasen siert het tot mijn grote genoegen enkele weken één van de wanden van onze woonkamer.

Emmaüsgangers
De keuze van Wieger ‘Emmaüsgangers’

De keuze van.. Sijbe    “Blij met een Van der Bij”

Als zoon van een huisschilder (Roosma Schilders, Franeker) ben ik opgegroeid met verfattributen, de geur van verf en terpentinelucht. Niet verwonderlijk dus dat ik mij altijd aangetrokken heb gevoeld tot de schilderkunst.  Ik wilde na mijn middelbare schooltijd dan ook naar de kunstacademie, maar de decaan ontraadde dat mijn vader. Ik ben uiteindelijk econoom (RUG) geworden met schilderen/tekenen en grafiek (lino, zeefdruk, litho e.d.) als hobby.

Ik was en ben een liefhebber van het expressionisme: wel zien wat het voorstelt, maar veel ruimte latend voor de eigen verbeelding/fantasie. Je afvragend wat zou de schilder hebben bedoeld, maar ook zeker wat zie ik er zelf in. Raakt het mij, word ik er triest of vrolijk van en vind ik het prettig om naar te kijken. Als je de kleurige schilderijen van Van der Bij ziet, dan kun je je afvragen wat hij met dat kleurgebruik wou zeggen. Was het omdat hij geïmponeerd werd door het fraaie Friese landschap en  was hij onder de indruk van de (toen nog) vele kleuren (nu zouden we zeggen ‘biodiversiteit’) in het Friese landschap en wilde hij dat benadrukken of miste hij al veel kleur in het landschap en was het een roep om meer kleur, of was het alleen maar bedoeld om vrolijk van te worden?

Vooral het werk uit de jaren ’80 en ’90 vond (en vind) ik boeiend. In de latere jaren krijgt de compositie echter steeds meer de overhand in zijn werk zo lijkt het. Met name in de latere periode waarin hij ook zeilschepen begint te schilderen wordt de expressie opgeofferd ten gunste van een bedacht compositieschema. Dat vind ik eerlijk gezegd minder geslaagd. Het schilderij (“Spultsje oan’e Waaddyk, 2002, zie foto onder) dat ik omstreeks 2004 rechtstreeks van Jan Frearks van der Bij heb gekocht heeft die kenmerken ook voor een deel, maar is losser en blijft daarom boeien. Van der Bij is het schilderij samen met zijn vrouw komen brengen en bepaalde waar en hoe hoog het moest hangen.. (en daar hangt het nog).

In het schilderij lijken de kleuren van de Friese vlag in het water te weerspiegelen. Wellicht heeft  Van der Bij zijn Friese identiteit op die manier willen benadrukken. Zeker weet ik dat niet en eerlijk gezegd, het kan mij ook niet zoveel schelen. Het laat ruimte voor mijn eigen verbeelding en fantasie.

Ter voorbereiding van het boek ter gelegenheid van het 100ste geboortejaar van Van der Bij heb ik als bestuurslid kennis kunnen nemen van honderden (ruim 600) van zijn werken. Met name de tekeningen/schetsen (houtskool, Siberisch krijt e.d.) waren mij grotendeels onbekend en waren een aangename verrassing. Variërend van vnl. boerderijen, tot geiten, schapen en portretten. Van een houtskool tekening van de kop van dhr De Haan raakte ik erg onder de indruk. Wat een expressie, of zoals Freark Smink zou zeggen: wat soesto? Prachtig!

De kop van de heer de Haan
De kop van de heer de Haan

Ja en dan wordt het moeilijk om een favoriet te benoemen. Als voorzitter van de Lângeiten Fokkersklup Fryslân moet ik eigenlijk de houtskool tekening van een geit kiezen (zie foto).

Houtskooltekening van een geit
Houtskooltekening van een geit

Maar ook de kop van De Haan scoort hoog. Uiteindelijk hou ik het toch op het kleurige schilderij dat bij ons aan de wand hangt: “Spultsje oan’e Waaddyk”. Dat expressionistische schilderij blijft mij boeien. Ik ben niet alleen blij met deze Van der Bij, maar ik word ook blij van deze Van der Bij.                                

"Spultsje oan’e Waaddyk"
"Spultsje oan’e Waaddyk"

De keuze van.. Elske 

Voor de Stichting Jan Frearks van der Bij schreef ik (in het Fries) de biografie van de kunstenaar voor een boek dat in de loop van 2022 verschijnt. Daarnaast was ik betrokken bij de selectie van werken voor boek en de tentoonstelling in Museum Dr888. Mijn favoriete werk? Mijn voorkeur ligt bij de krachtige houtskool- en contétekeningen en bij schilderijen uit de jaren vijftig en zestig al de Emmaüsgangers. Toch kies ik een heel ander werk, namelijk het enige dat ik in mijn bezit heb.

Het gaat om een zeldzaam boek, Nei klearder kimen, waarvoor Jan Frearks als reclametekenaar, in dienst van de Leeuwarder Drukkerij, later Adviesbureau Bouman, het omslag ontwierp. Nei klearder kimen verscheen in 1953 als ‘Tinkboek by it 50 jierrich bistean fan it koöperatyf suvelfabryk “De Goede Verwachting” to Warkum’. De tekst is van de bekende Friese schrijver en dichter Douwe A. Tamminga. Er staan door Bouke van der
Sloot getekende dorpsgezichten in, en daarnaast een aantal kleine illustraties van Jan Frearks. Aangezien het om een reclame-opdracht ging staat zijn naam niet in het boek vermeld.

Internet is een onmisbaar hulpmiddel bij het schrijven, en zo vond ik, al googlelend zijn naam als ontwerper op de webside van het DBNL, de digitale bibliotheek voor de Nederlandse letteren. Het boek zelf kocht ik via boekwinkeltjes.nl. De boer op het omslag, een emmer melk in de hand loopt richting de horizon – ‘kym’ in het Fries – waar het licht gloort. Het is een realistisch ontwerp, passend bij de inhoud, en mooi strak uitgevoerd in slechts enkele kleuren. Onduidelijk is in welke techniek het origineel is uitgevoerd.

Een aantal posters van Bouman zijn gemaakt als lino, mogelijk geldt dat ook voor dit ontwerp.  

Favoriet-Elske-Schotanus
De keuze van Elske "Nei klearder kimen"